Η Ευτυχία της Μελωδίας (Εκεί που η Μουσική συναντά την Πνευματικότητα)

Ήταν 15 Ιουνίου, ημέρα μνήμης του Μάνου Χατζιδάκη, καθώς συμπληρώθηκαν 21 χρόνια από την αποχώρησή του απ'αυτό τον κόσμο. Γυρίζοντας απ τις δουλειές της ημέρας, άραξα στο υπέροχο και γεμάτο ζωντανά και φροντισμένα φυτά μπαλκόνι μου εδώ στο Μαρούσι, και έβαλα να ακούσω το αγαπημένο μου 3ο Πρόγραμμα, όπου άκουσα άλλο ένα υπέροχο αφιέρωμα, ένα από τα χιλιάδες αφιερώματα που έχουν γίνει στο 3ο και συλλήβδην στο ελληνικό ραδιόφωνο γι αυτόν τον Έλληνα Μύστη, αυτόν τον Avatar της Νεοελληνικής τέχνης, μουσικής και διανόησης. 

Στοχάζομαι ως θεολόγος και ως μουσικός πάνω στη μουσική του Μάνου Χατζιδάκη  με μία ευρύτητα, σαν να είναι μονάχα αυτή η μουσική που υπάρχει. Έτσι μου βγαίνει σήμερα να στοχαστώ πάνω στη μουσική. Ίσως όχι μόνο σήμερα όμως, αλλά από τότε που συνειδητοποίησα την ύπαρξη αυτού του μεγάλου ανθρώπου το έτος 2005, διότι όπως τα περισσότερα ελληνόπουλα, έτσι και γω, τον γνωρίσαμε μικροί, πολύ μικροί, μέσα από τα δεκάδες μουσικά του ίχνη στις ταινίες του "παλιού, καλού ελληνικού κινηματογράφου" όταν καθόμουν εκείνα τα ατελείωτα μεσημέρια της δεκαετίας του '90 με την μητέρα μου και την αδελφή μου στο σαλόνι και βλέπαμε τη μία ασπρόμαυρη ταινία μετά από την άλλη, απαίδευτος και ανώριμος ακόμα τότε ώστε να συλλάβω το μεγαλείο και την μουσική ιδιοφυϊα αυτού του ανθρώπου. Μεγάλωσα με τις παιχνιδιάρικες, αγνές, τόσο αθώες και τόσο απλές μα εμπνευσμένες και όμορφες μελωδίες όπως το τραγούδι "Ο Αμαξάς" και το "τικ τακ" από την ταινία "Χτυποκάρδια στο Θρανίο", το "Έχω ένα μυστικό" και το "Ο Γλάρος" από το κλασικό έργο "η Αλίκη στο Ναυτικό", κλπ. 

Αναμφισβήτητα μέσα στην παιδική και εκ γενετής μουσικότροπη ψυχή μου αυτές ήταν οι μελωδίες που μ'επηρέασαν περισσότερο απ΄τις ελληνικές ταινίες του '60, ίσως γιατί έμελλε να είμαι Χατζιδακικός τύπος στη μουσική και ιδεολογική μου διαμόρφωση ως ενήλικας. 




Μα πόσο με βοηθήσε αυτός ο άνθρωπος να ορθοποδήσω στη ζωή μου; Πόσο με βοήθησε η μουσική να σταθώ στα πόδια μου; Να αντιμετωπίσω τον ανείπωτο και συσσωρευμένο πόνο ενδεχομένως όλων μαζί των περασμένων μου ενσαρκώσεων; Τι θα ήμουν τώρα χωρίς τη μουσική του Χατζιδάκη; Τι θα ήμουν χωρίς τη μουσική γενικότερα; Τι θα ήμασταν όλοι εμείς χωρίς τη μουσική; Θα υπήρχαμε ως ανθρώπινο είδος σήμερα; Όσο και αν σας φανεί περίεργο, δεν έχω αναρωτηθεί μόνο εγώ πάνω σ'αυτό το ερώτημα, αλλά πολλοί φίλοι και γνωστοί μου που μαζί αναρωτιόμασταν κάθε φορά. Θα καταφέρναμε να φτάσουμε ως εδώ ως ανθρώπινο γένος, ακόμα και αν το "εδώ" τουλάχιστον φαινομενικά είναι ένα πουθενά με βάρκα τα συσσωρευμένα εδώ και χιλιάδες χρόνια αγιάτρευτα ανθρώπινα πάθη; 

Χάρη στην ύπαρξη της μουσικής, χάρη στα ακούσματα και στις μελωδίες η ψυχή μου τα κατάφερε και άντεξε σ'αυτή την χαμηλών δονήσεων διάσταση της ύπαρξης. Η μουσική ήταν για μένα ο απεγκλωβισμός μου απ τα δεσμά του νου, όταν έφτανα σε υπαρξιακά αδιέξοδα, σε κάτι περίεργες στιγμές όπου τα ίδια μου τα ιδανικά, η ίδια μου η πίστη στον Θεό, τα φιλοσοφικά ή θεολογικά μου ιδεώδη, όχι μόνο δεν με βοηθούσαν να βρω τον εαυτό μου, μα μπορεί να με μπέρδευαν ακόμα περισσότερο (οι λόγοι γι αυτό το μπέρδεμα χρήζουν ξεχωριστής μελέτης που θα δημοσιευθεί εν καιρώ) ή αν όχι να με μπερδέψουν, να μου κουράσουν το μυαλό και να μου δημιουργήσουν μία ατμόσφαιρα μέσα μου υπερβολικά σοβαρή, αγέλαστη, άρρυθμη, και την ώρα που άρχιζα να πνίγομαι προσπαθώντας να ανακαλύψω την αιτία του κακού μέσα στην ανθρώπινη φύση παραδείγματος χάριν, εκεί να κάνω την απότομη αλλαγή που ανατρέπει τη ροή (Κώδικας της Ανάληψης Νο11, Accute Choice Overthrows Flow=Αιφνίδια αλλαγή που ανατρέπει τη ροή) βάζοντας ραδιόφωνο ή έναν απ τους αγαπημένους μου δίσκους όπως "Το Χαμόγελο της Τζοκόντα, ή τη "Ρωμαϊκή Αγορά". Στις πρώτες νότες κιόλας αισθανόυν ήδη διαφορετικά, αλλιώτικα απ ο,τι πριν. Μία ανακούφιση, μία γαλήνευση, μία αποτελεσματική -τουλάχιστον για εκείνη τη χρονική στιγμή- αντιμετώπιση της παγίδας του αγωνιώδους φιλοσοφικού νου (στην ουσία το Εγώ όταν προσπαθεί να μπερδέψει τον φιλοσοφικό νου) να μετατρέπει τα πάντα σε μία ατελείωτη σοβαρότητα. Σε άλλες περιόδους βεβαίως η μουσική ήταν το εκ των ων ουκ άνευ μουσικό χαλί των φιλοσοφικών μου εμπνεύσεων, το background μεγάλων φιλοσοφικών και θεολογικών αληθειών που είχα την ευλογία και την αξίωση να λάβω από το Σύμπαν.

Τι θα ήμουν χωρίς τη μουσική; Πώς θα είχα αντιμετωπίσει τα μυριάδες ψυχολογικά μου προβλήματα χωρίς την πολύτιμη πραγματικά βοήθεια της μουσικής; Χάρη στα τραγούδια του Μάνου, σε δύσκολες και ιδιαίτερα επώδυνες συναισθηματικά στιγμές τα δάκρυα έτρεχαν σαν καταρράκτης απ'τα μάτια μου και σε αγαστή συνεργασία με την πίστη μου στον Χριστό, στην Αγάπη, την Ελευθερία, την Αθανασία και τη Θεραπεία της ψυχής, αυτά τα δάκρυα είχαν θαυματουργική θεραπευτική επίδραση πάνω στο χιλιοκομματιασμένο μου είναι, ώστε ύστερα από κάθε τέτοιο επεισόδιο είχε γίνει ένα ακόμη κλικ μετατόπισης μέσα μου προς το Φως, την Αλήθεια και τη Ζωή...



Όμως η μουσική από μόνη της δεν σώζει. Όπως ακριβώς η Τέχνη από μόνη της δεν σώζει τον άνθρωπο. Τον άνθρωπο πρωτίστως τον σώζει η συμφιλίωση με τον εαυτό του. Μία φράση κλειδί η οποία μπορεί να ερμηνευτεί διπλά: τόσο ψυχολογικά όσο και υπαρξιακά. Να συμφιλιωθεί ο άνθρωπος με τα σκοτεινά του κομμάτια, τις πληγές του, τον εγωϊσμό του, τις αντιφάσεις του, τις νευρώσεις του, τις αστοχίες-αμαρτίες που έπραξε εις βάρος του εαυτού του και εις βάρος των γύρω του. Επίσης να συμφιλιωθεί υπαρξιακά με την αθάνατη φύση του και την θεϊκή του καταγωγή. Να συνειδητοποιήσει τους βαθύτερους και βαρυσήμαντους λόγους για τους οποίους ενσαρκώθηκε και να ξεκινήσει το ταξίδι της επιστροφής φτιάχνοντας ξανά και ενοποιώντας όλα του τα κομμάτια, το παζλ της οντότητάς του, αυτής που τον καθιστά Άνθρωπο. 

Η πνευματικότητα σώζει τον άνθρωπο. Και πέρα απ αυτή ως λέξη που μπορεί να ξενίζει τους αγνωστικιστές και τους αθεϊστές, η βαθιά υπαρξιακή σχέση του ανθρώπινου προσώπου με τα πάντα, με αυτά που κάνει στη ζωή του, με το επάγγελμα και τα χόμπυ του, με τους φίλους και τον εραστή του, και κυριότερα με τον εαυτό του ιδωμένο ως αναπόσπαστο κομμάτι ενός ευρύτερου Συμπαντικού συνόλου, μίας Συμπαντικής Διάνοιας απ όπου μπορεί πραγματικά να βρει τις δυνάμεις εκείνες χάρη στις οποίες θα αντιμετωπίσει όλα τα προβλήματα αυτής εδώ της δύσκολης πραγματικότητας. 

Οι τέχνες, η μουσική, η ποίηση, η ζωγραφική, η λογοτεχνία, ο κινηματογράφος, αυτές οι υπέροχες τέχνες από τις οποίες ο άνθρωπος εμπνεύστηκε, έκλαψε, γέλασε, στοχάστηκε και τις χρησιμοποίησε ως εργαλείο είτε προπαγάνδας είτε μετάδοσης γνώσης και αλήθειας, από μόνες τους δεν σώζουν. Δεν μπορούν εκ των πραγμάτων να σώσουν τον άνθρωπο από τα τραγικά του αδιέξοδα. Μπορούν όμως όλες αυτές οι τέχνες να παίξουν έναν επικουρικό ρόλο στην σωτηρία του ανθρώπου. Και πιστέψτε με φίλοι μου: Εάν είσαι σωστά τοποθετημένος υπαρξιακά και φιλοσοφικά, δηλαδή να ξέρεις ποιος είναι ο Θεός ώστε να μην θεοποιείς τα κτίσματα (διάκριση Κτιστού-Ακτίστου κατά την Ορθόδοξη θεολογία), αυτή η ισορροπημένη σχέση με τα πράγματα μπορεί να δημιουργήσει μία εκρηκτική, υπερβατική και απελευθερωτική σχέση του ανθρώπου με τις τέχνες. Διότι όταν δεν εξαρτάσαι υπαρξιακά από αυτό που κάνεις και δεν το εξιδανικεύεις, δηλαδή μ'άλλα λόγια δεν δημιουργείς ψεύτικες προσδοκίες, δεν θρέφεις φρούδες ελπίδες πως ένα τραγούδι ή ο πίνακας ζωγραφικής θα μπορέσει να ξεριζώσει από μέσα σου τον πόνο της ψυχής σου, τότε δημιουργείται η πιο υγιής βάση για την ανάπτυξη της καλλιτεχνικής φυσιογνωμίας του ανθρώπου, στη βάση της έμπνευσης και της δημιουργικότητας και μόνο. 

Επίσης δημιουργείται η υγιής αυτή βάση για έναν ακόμη λόγο, πολύ σημαντικό κατά τη γνώμη μου: Πολλές φορές εξιδανικεύουμε εγωπαθητικά το δικό μας καλλιτεχνικό δημιούργημα, είτε είναι ένα ποίημα, είτε ένα τραγούδι πχ. Κάπως έτσι γινόμαστε ψώνια, εξιδανικεύοντας τον ίδιο μας τον εαυτό επειδή πολύ απλά σε μία στιγμή υπαρξιακού ανοίγματος και εκστατικής κατάστασης μπορέσαμε να συλλάβουμε τη μαγεία του αοράτου και να την κάνουμε τέχνη, κάτι που η αθάνατη και πνευματική ψυχή μπορεί εξ΄ ορισμού να κάνει. Αυτή τη στιγμή λοιπόν που συνδεόμαστε με το άπειρο και με το θείο, το Εγώ μας που όλα θέλει να τα ιδιωτεύει και να τα χρησιμοποιεί για την ναρκισσιστική του επιβεβαίωση, το παίρνει αυτό το "κατόρθωμα" και πείθει τον άνθρωπο ότι είναι κάτι ξεχωριστό τώρα σε σχέση με τους άλλους που έφτιαξε ένα έργο τέχνης. Ο άνθρωπος λοιπόν που δεν έχει ξεκαθαρίσει μέσα του αυτά τα βασικά πνευματικά πράγματα, το να πατήσει την μπανανόφλουδα της οίησης και του εγωϊσμού είναι κάτι παραπάνω από βέβαιο. Γι' αυτό χρειάζεται απαραιτήτως η πνευματική διάσταση στη ζωή μας. Για να μας θυμίζει ότι απλά σε μια στιγμή όπου οι κεραίες μας ήταν ανοιχτές μπορέσαμε να συλλάβουμε τη μαγεία του αοράτου και τίποτα περισσότερο. Και αυτή είναι η πιο ρεαλιστική τοποθέτηση που μπορεί να έχει μέσα στο νου του ο καλλιτέχνης για το πώς μπορεί να βλέπει τον εαυτό του μέσα στο καλλιτεχνικό γίγνεσθαι.

Αυτό είναι που χρειαζόμαστε σε σχέση με όσα ασχολούμαστε αγαπητοί μου αναγνώστες. Να βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους. Τότε ο κόσμος μας θα γίνει πραγματικά μαγικός, γιατί ο κόσμος είναι πιο μαγικός όταν τον βλέπουμε με ρεαλιστικό αλλά και με υπερβατικό μάτι ταυτόχρονα, παρά όταν ιδεολογικά δηλώνουμε ορθολογιστές και σε κάποια στιγμή εξιδανικεύσουμε την κιθάρα μας, τον άνθρωπό μας ή ακόμα χειρότερα το Game of Thrones, τη μπάλα, το επάγγελμά μας και το αμάξι μας. Η πρόταση που κάνει η σύχρονη Φιλοσοφία της Θρησκείας είναι: βάλτε το κάθε τι στη θέση όπου ανήκει. Το πόση μαγεία, ελευθερία και έμπνευση κρύβονται πίσω από την εφαρμογή της πρότασης αυτής, μπορώ να σας το διαβεβαιώσω κάνοντάς το πράξη στην προσωπική μου ζωή αλλά και ως θεολόγος/θρησκειοφιλόσοφος...