Το Πείραμα του Milgram - Φιλοσοφικές Παρατηρήσεις

    Ενα από τα πιο γνωστά και συγκλονιστικά πειράματα που διεξήγαγε η κοινωνική ψυχολογία είναι αυτό του Milgram, "Το Πείραμα Υπακοής", στο οποίο μέσα από τα σοκαριστικά δεδομένα που συνέλεξε, αναδύονται στην επιφάνεια πάρα πολλά και μείζονα θέματα που αφορούν την ανθρώπινη ψυχολογία και ύπαρξη γενικότερα. Εδώ παραθέτουμε το πρώτο απόσπασμα ενός πρόσφατου και διάσημου ντοκυμανταίρ πάνω στο πείραμα και στη συνέχεια μια ιστορική ανασκόπηση του πειράματος από το βιβλίο "Κοινωνική Ψυχολογία, Εισαγωγή στη μελέτη της Κοινωνικής Συμπεριφοράς" της Φλώρας Κοκκινάκη (εκδόσεις Τυπωθήτω)

    "Ο Μilgram (1974) πραγματοποίησε συνολικά 18 πειράματα, προκειμένου να διερευνήσει τους παράγοντες που επηρεάζουν την υπακοή. Σε όλα τα πειράματα, πλην ενός, οι συμμετέχοντες ήταν άνδρες ηλικίας 20 έως 50 ετών, διαφορετικής απασχόλησης και κοινωνικοοικονομικού επιπέδου. Στο μοναδικό πείραμα στο οποίο συμμετείχαν γυναίκες, τα ποσοστά υπακοής ήταν ακριβώς ίδια. Το πείραμα έχει επαναληφθεί σε πολλές χώρες και σε διαφορετικές συνθήκες (πχ εκτός εργαστηρίου) και παρά τη διακύμανση στο βαθμό υπακοής, τα αποτελέσματα υποστηρίζουν τα αρχικά ευρήματα.

Ένας λόγος για τον οποίο τα άτομα υπακούουν ίσως έχει να κάνει με το γεγονός ότι στην αρχή τα ηλεκτροσόκ είναι σχετικά ήπια. Εφόσον τα άτομα εμπλέκονται σε μια διαδικασία, στη συνέχεια γίνεται πιο δύσκολο να αναθεωρήσουν και να απεμπλακούν.

   Ιδιαίτερα σημαντικός παράγοντας, σε σχέση με το βαθμό υπακοής, είναι η φυσική εγγύτητα του θύματος. Σε μια παραλλαγή του αρχικού πειράματος, όπου οι συμμετέχοντες δεν έβλεπαν ούτε άκουγαν τον "μαθητή", το ποσοστό υπακοής έφτασε το 100%! Αντίθετα, όταν το θύμα βρίσκεται κοντά, η υπακοή μειώνεται. Έτσι, σε άλλη παραλλαγή του πειράματος, όπου ο "μαθητής" βρίσκονταν στον ίδιο χώρο με τους συμμετέχοντες, το ποσοστό υπακοής έφτασε στο 40%, ενώ όταν οι συμμετέχοντες έπρεπε να κρατάνε το χέρι του "μαθητή", το ποσοστό έπεσε στο 30%. Εξίσου σημαντικός παράγοντας είναι η φυσική εγγύτητα της πηγής εξουσίας. Το ποσοστό υπακοής έπεσε στο 20,5 % όταν ο πειραματιστής δεν βρισκόταν στον ίδιο χώρο με τον συμμετέχοντα αλλά έδινε οδηγίες τηλεφωνικώς, ενώ όταν δεν δίνονταν καθόλου οδηγίες (δηλαδή δεν υπήρχαν προφορικές προτροπές απ τον πειραματιστή) το ποσοστό αυτών που έφτασαν μέχρι το τέλος έπεσε στο 2,5%.

    Ο σημαντικότερος παράγοντας που καθορίζει την υπακοή ωστόσο, είναι η συμπεριφορά των άλλων ατόμων που δέχονται τις ίδιες οδηγίες-διαταγές. Σε παραλλαγές του πειράματος,  η παρουσία δύο "ανυπάκουων" συμμετεχόντων (στην πραγματικότητα συνεργών οι οποίοι διαμαρτύρονταν και αρνούνταν να συνεχίσουν σε κάποια φάση του πειράματος μεταξύ των 150 και 220 V μείωσε το ποσοστό υπακοής σε 10%, ενώ η παρουσία δύο "υπάκουων" συμμετεχόντων (συνεργών) αύξησε το ποσοστό σε 92,5%. Πιθανώς, παρατήρηση της συμπεριφοράς των άλλων συμβάλλει στο χαρακτηρισμό της πράξης ως ηθικής και νόμιμης ή μη.

   Ένας ακόμη παράγοντας που επηρεάζει το βαθμό υπακοής σχετίζεται με την νομιμότητα της πηγής εξουσίας. Ορισμένες έρευνες έχουν δείξει ότι ακόμη και ο τρόπος ένδυσης του ατόμου που δίνει τις εντολές επηρεάζει το βαθμό υπακοής. Ο ίδιος ο Μilgram επανέλαβε το αρχικό πείραμα εκτός εργαστηρίου, σε ένα γραφείο στο κέντρο της πόλης, όπου υποτίθεται ότι την έρευνα τη χρηματοδοτούσε μια ιδιωτική εταιρία ερευνών. Το ποσοστό υπακοής μειώθηκε σημαντικά σε σχέση με το αρχικό πείραμα, αλλά παρέμεινε πολύ υψηλό (48%)"

    Πρέπει να κάνουμε εδώ μια παρατήρηση, ότι το ντοκυμανταίρ που γυρίστηκε πρόσφατα έχει διαφοροποιήσει ορισμένα χαρακτηριστικά ως προς το πείραμα, αλλά τα συμπεράσματα που βγαίνουν είναι τα ίδια πάνω κάτω τόσο στις παλαιότερες έρευνες, όσο και στις σύγχρονες. Συγκεκριμένα: Αποτελεί εξαιρετικά ενδιαφέρον το γεγονός ότι ο άνθρωπος χειραγωγείται και υποκύπτει σε διάφορες μορφές εξουσίας και εξωτερικής επιβολής και εν προκειμένω στην αυθεντία της επιστήμης, με την πρόφαση της προαγωγής της τελευταίας, έστω και αν πρόκειται να σκοτώσει κάποιον συνάνθρωπό του, φορτώνοντας μάλιστα εκ των υστέρων την ευθύνη στον ¨καθηγητή¨ του πειράματος, παραβιάζοντας έτσι πολύ εύκολα τον κώδικα αξιών και το ό,ποιο σύστημα ηθικής έχει διαμορφώσει. Δεν αποτελεί δικαιολογία αυτό που λέει σ'ενα σημείο ο νεαρός όταν ερωτάται, σε ποιον θα έριχνε την ευθύνη αν σκότωνε τον "μαθητή", ότι "θα μπορούσα να υποστηρίξω βέβαια ότι ακολουθούσα το πρωτόκολλο για επιστημονικό πείραμα", ούτε φυσικά ο επόμενος νεαρός που λέει ότι "εγώ απλώς είχα μπροστά μου τις ερωτήσεις και η δουλειά  μου ήταν να πατήσω τα κουμπιά". Ο ηθικός κώδικας που φέρει μέσα του ο κάθε άνθρωπος και πράττει στην καθημερινή του ζωή σύμφωνα με αυτόν, οφείλει να είναι απαρέγκλιτος ανεξαρτήτως εξωτερικών πιέσεων, και πόσο μάλλον όταν φτάνει σε όρια δολοφονίας. Όταν όμως βλέπουμε απ΄ το πείραμα ότι ο ηθικός κώδικας των συμμετεχόντων κάνει φτερά στο όνομα της "συνέχισης του πειράματος" εδώ ανακύπτει πλέον ένα σοβαρό πρόβλημα που σχετίζεται με το κατά πόσο ο άνθρωπος είναι δυνατός χαρακτήρας και έχει την κριτική σκέψη και την εσωτερική ελευθερία που απαιτεί η ζωή προκειμένου να συμπεριφέρεται ανάλογα με την ελευθερία του: δηλαδή με το να προστατεύει τη ζωή και τη δική του και των γύρω του και να είναι πράος, ειρηνικός και λογικός.

    Ένα από τα καίρια προβλήματα και φιλοσοφικά ζητήματα που ανακύπτουν από την εν λόγω έρευνα, είναι το κατά πόσον ο άνθρωπος σαν άτομο, συνυπάρχοντας και δρώντας μέσα στην κοινωνία, αλλοιώνει την ηθική του υπόσταση και κατά συνέπεια τον εαυτό του, υπακούοντας αρκετά εύκολα στις διαταγές "ανώτερων", και αυτό στο όνομα της προαγωγής της έρευνας και της επιστήμης. Ποια είναι τα ηθικά όρια της επιστημονικής έρευνας; Γιατί ο άνθρωπος είναι τόσο ευάλωτος σε εξωτερικές επιρροές; Γιατί είναι τόσο χειραγωγήσιμος απέναντι στις διάφορες μορφές δύναμης και εξουσίας; Γιατί τόσο εύκολα απεμπολεί τη φωνή της συνείδησής του και υπακούει σαν άβουλο ον σε διαταγές, οι οποίες μπορεί να οδηγήσουν στο θάνατο κάποιον άλλο εξ'αιτίας της δικής του υπακοής; Πως μπορεί ο άνθρωπος σαν άτομο να πράττει κατά συνείδηση και κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, έτσι ώστε να παραμένει Ανθρωπος;

    Η απάντηση σ'αυτά τα ζοφερά ερωτήματα είναι αρκετά δύσκολο να απαντηθούν, διότι αγγίζουν πολλές επιστήμες του ανθρώπου, θεωρητικές και θετικές, όπως είναι οι σύγχρονες νεωτερικές ιδεολογίες του Φιλελευθερισμού και του Σοσιαλισμού, η Κοινωνική και η Πολιτική Ψυχολογία, η Φιλοσοφία, η Θεολογία, καθώς επίσης αγγίζει και θεωρίες συνομωσίας.

   Επίσης εδώ ανακύπτει και ένα άλλο μείζον ζήτημα. Ο πρωταγωνιστής του βίντεο "Το Πείραμα του Μίλγκραμ" που παραθέσαμε, στο τέλος περιγράφει ότι τα αποκαλυπτικά όσο και δυσάρεστα αποτελέσματα του πειράματος, τον έφτασαν στα όρια της ύπαρξής του, και τον βλέπουμε σε δραματικό τόνο να λέει: "Προφανώς μπορούμε να πείθουμε τους εαυτούς μας, ότι σε κάποιες περιστάσεις, η βία δικαιολογείται οπωσδήποτε...Οταν άρχισα να το ψάχνω αυτό, νόμιζα ότι η βία είναι κάτι που κάνουν οι άλλοι, και για πρώτη φορά βλέπω ότι δεν φταίει κάποια κακόβουλη δύναμη εκεί έξω, αλλά είναι βαθιά μέσα μας: σε σένα, σε μένα, στον καθένα από μας..." Εδώ λοιπόν πάμε ακόμα βαθύτερα ερευνώντας το θέμα αυτό, το οποίο είναι η ύπαρξη του κακού στην ανθρώπινη φύση, τα αίτια που γεννούν το κακό, καθώς και οι προτάσεις που έχουν γίνει από διάφορες ιδεολογίες και φιλοσοφίες προς αντιμετώπισίν του.

   Το κακό υπάρχει και υποβόσκει μέσα μας ανεξάρτητα απ΄ το τι γίνεται έξω στο περιβάλλον, και είναι έτοιμο να βγει στην επιφάνεια και να εκδηλωθεί. Το κακό ναι μεν προκαλείται από έξωθεν παράγοντες, όπως η ελλιπής ανατροφή των γονέων, το σύστημα που κυριαρχεί σε κάθε πτυχή της ζωής μας μόλις πηγαίνουμε στο σχολείο και εντεύθεν, οι εργασιακές σχέσεις και οι συνθήκες άγριας εκμετάλλευσης των εργαζομένων που δημιουργούν ψυχική και σωματική φθορά, όμως το κακό είναι σαν τον καρκίνο, όπου απ΄ τη στιγμή που γεννηθεί μέσα μας το πρώτο καρκινικό κύτταρο, αμέσως πολλαπλασιάζεται και αυτονομείται η ύπαρξή του από εξωτερικές παρεμβολές και περιβαλλοντικές επιδράσεις.

    Προσωπικά θεωρώ ότι οι ιδεολογίες που διαμόρφωσαν την σύγχρονη, φαιδρή κατά τη γνώμη μου, πολιτική ζωή και σκέψη των δυτικών κοινωνιών, δεν μπόρεσαν να προσεγγίσουν στη ρίζα τους τις αιτίες που δημιουργούν το κακό, παρά μόνο κατά το πώς βολεύει την κάθε ιδεολογία κατά το κλασικό πρότυπο σκέψης "λήψη του ζητουμένου". Η παραδοσιακή πρόταση της Κομμουνιστικής θεωρίας ως προς την φύση και την αντιμετώπιση του κακού στον κόσμο, είναι εκτός πραγματικότητας, καθώς όσες επαναστάσεις και να γίνουν, όσες φορές κι αν πάρει στα χέρια του το προλεταριάτο την εξουσία, δεν πρόκειται να εξοβελιστεί απ την ανθρώπινη συνείδηση η ροπή προς το κακό, που μεταφράζεται σε φθόνο, ζήλεια, πλεονεξία, προδοσία, αντεκδίκηση, αλληλοσπαραγμό. Η ροπή προς το κακό, η οποία άπαξ και εμφιλοχωρήσει μέσα στον άνθρωπο υπάρχει και εξελίσσεται αυτόνομα όπως είπαμε και ανεξαρτήτως πολιτικοοικονομικών καταστάσεων, ο τρόπος για να βγει δεν είναι φυσικά η βίαιη επανάσταση ενάντια στους εκμεταλλευτές, γιατί στο μεταξύ ο ιός και το εμφύτευμα της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο έχει εγκατασταθεί σε όλους μας, προτελάριους και αφεντικά. Και το εμβόλιο εξολόθρευσης του ιού δεν μπορεί να είναι ένα συμβατικό φάρμακο που θα αντιμετωπίσει το σύμπτωμα και θα αγνοήσει παντελώς τη γενεσιουργό αιτία, η οποία βρίσκεται βαθιά μέσα στην ανθρώπινη ψυχή, στην πληγωμένη του καρδιά και στο ασυνείδητο.

    Ο Φιλελευθερισμός είναι το πλέον ανήθικο, σαθρό, μισάνθρωπο και τιποτένιο πολιτικοοικονομικό σύστημα που δημιούργησε ποτέ ο "άνθρωπος", που λόγω της κατάπτυστης φύσης και δομής του, είμαι σίγουρος ότι δεν είναι καν ανθρώπινο δημιούργημα, αλλά διαβολικό, κατ'ευθείαν απ' την πηγή του Κακού. Οι ακραίες ιδεολογίες του πολιτικού φάσματος άκρα δεξιά και αναρχία, η μέν είναι και αυτή η προσωποποίηση του κακού, η δε έχει ανακαλύψει όντως πολλές αλήθειες που αφορούν την αιτία της ανθρώπινης δυστυχίας που οδηγεί στο κακό, σίγουρα περισσότερες απ ο,τι ο Κομμουνισμός, κάτι πολύ λογικό βέβαια, αφού το Αναρχικό Κίνημα είχε πολύ λιγότερα μέσα ελέγχου και συγκεντρωτιμού απ ο,τι όλες οι Κομμουνιστικές ομάδες και παρατάξεις, με αποτέλεσμα να υπάρχει περισσότερος χώρος στον ανθρώπινο νου και ελευθερία να παραχθεί πιο πολύ η κριτική και αυτόνομη σκέψη. Παρ'όλα ταύτα όμως ο Αναρχισμός όντας αποκομμένος από τον Δημιουργό μας, τον Πατέρα και Μητέρα Θεό, αποκκομένος από το Σύμπαν και όντας βυθισμένος στην πλάνη της 3ης Διάστασης και στην τραγική αυταπάτη του Υλισμού, απορρίπτοντας μαζοχιστικά την ύπαρξη της ψυχής που ο καθένας μπορεί να τη νιώσει και να την αφουγκραστεί, σε καμμία περίπτωση δεν μπορεί και δεν πρόκειται να δώσει ολοκληρωμένες απαντήσεις στο πρόβλημα του κακού στον κόσμο και στον άνθρωπο, παρά μόνο θα περιστρέφεται συνέχεια γύρω από τους ίδιους και φιλοσοφικά μιλώντας κατασκευασμένους εχθρούς του: το σύστημα, τους μπάτσους, τους Χρυσαυγίτες, τους μικροαστούς, τους πατριώτες, τους ρεφορμιστές αριστερούς, τους δεξιούς, τους ΚΚέδες, τους χριστιανούς, τους κεφαλαιοκράτες, τους ρατσιστές κλπ κλπ. Και επειδή όπως βλέπετε είναι τόσοι πολλοί, η Αναρχία λειτουργεί στην πραγματικότητα μέσα απ την ίδια την κακία, καμουφλαρισμένη σε δικαιοσύνη, και ως εκ τούτου όντας μέρος του προβλήματος του Κακού (όπως και η Χρυσή Αυγή από άλλη ιστορική και ιδεολογική κατεύθυνση) δεν πρόκειται να καταφέρει ποτέ να ανακουφίσει το σύνολο της ανθρωπότητας, γι αυτό και η αναρχική υλιστική κοινωνία με το μίζερο και σκοτεινό μαυροκκόκινο αλφάδι που ευαγγελίζονται οι αντιεξουσιαστές είναι μία οικτρή πλάνη που δεν πρόκειται να πραγματωθεί ποτέ σ'αυτό τον πλανήτη, διότι ο Θεός του Σύμπαντος και του Όλου Ενός έχει επιφυλάξει τελείως διαφορετικά σχέδια για το μέλλον μας, που θα καταπλήξουν τους πάντες, και θα αφήσουν πίσω όλες τις ιδεολογίες του Διαφωτισμού, που για τα μέτρα του Θεϊκού Σχεδίου, οι ιδεολογίες μας ήταν και είναι πίσσα και πούπουλα, μία τρύπα στο νερό, ένα ταξίδι στο πουθενά και ένας καρκινογόνος φαύλος κύκλος. Οι ιδεολογίες μας ήταν και είναι οι πέτρες του Νεάτερνταλ που προσπαθεί απελπισμένα να φτιάξει 4 τοίχους και να προφυλαχθεί όπως όπως απ' την βροχή και το χαλάζι. Δεν νομίζω ότι υπάρχει πιο επιτυχημένη παρομοίωση απ αυτή για να κατανοήσουμε ότι οι ιδεολογίες του Διαφωτισμού είναι ένα φιάσκο, μία τραγική ιστορία, ένα αναγκαίο κακό που θα τελειώσει πολύ σύντομα για το καλό της ανθρωπότητας και της αγαπημένης μητέρας Γαίας.

     Η μοναδική λύση λοιπόν προκειμένου να αντιμετωπιστεί το κακό στη ρίζα του, είναι να αντιμετωπίσει ο κάθε άνθρωπος ξεχωριστά τα πάθη που έχει μέσα του και το δικό του δράμα που έζησε κάποτε, εξ αιτίας του οποίου ρέπει προς το σκοτάδι, τις αντικοινωνικές  και ταυτόχρονα αυτοκαταστροφικές πράξεις, προς τη φθορά και τον πνευματικό θάνατο, μακριά από την Αγάπη, την πραγματική υπαρξιακή Ελευθερία και την ενατένιση του Σύμπαντος από δύο καθαρούς και ανοιχτούς οφθαλμούς. Επομένως έχουμε να κάνουμε με λύσεις που μας οδηγούν σε οντολογικές και υπαρξιακές κατηγορίες σκέψεως, οι οποίες πόρρω απέχουν από τις συμβατικές ιδεολογίες του κομμουνισμού, του φιλελευθερισμού, και του πνεύματος του άκρατου ορθολογισμού που επικρατεί ακόμα στις μέρες μας.

  Θα επανέλθω με 2ο μέρος του θέματος για να αναλύσω δεόντως την τελευταία παράγραφο του παρόντος άρθρου και ευχαριστώ θερμά για την προσοχή σας. Περιμένω σχόλια να γίνει ένας πολιτισμένος και βαθιά ανθρώπινος διάλογος, γιατί να είστε σίγουροι ότι μια πανανθρώπινη αποστολή για την οποία έχουμε έρθει εδώ και έχουμε όλοι μερίδιο ευθύνης, είναι να μάθουμε να συζητάμε, να επικοινωνούμε και να μην φοβόμαστε το διαφορετικό και το Άλλως Άλλο από εμάς. Πιστέψτε με, όσο και να το αποφεύγουμε να συναναστρεφόμαστε με ανθρώπους τελείως διαφορετικούς από εμάς, έρχονται τόσο δύσκολες μα και ανατρεπτικές στιγμές στο εγγύς μέλλον, που δεν θα μπορέσουμε να αποφύγουμε πλέον την αντιμετώπιση του διαφωνούντα, εκείνου που σνομπάραμε προκλητικά και ρατσιστικά μέχρι τώρα, του ανθρώπου που βαθιά μέσα μας θεωρούσαμε κατώτερο από εμάς, διότι στην πραγματικότητα δεν είναι τίποτε άλλο από αδελφός μας στην κυριολεξία, αφού όλοι δημιουργηθήκαμε από τον Θεό του Όλου Ενός και τον Δημιουργό των Κόσμων, και κατά συνέπεια είμαστε ήδη ενωμένοι με αυτόν, απλά λόγω του Μάτριξ στο οποίο βρισκόμαστε κολλημένοι σώματι και πνεύματι, δεν έχουμε τον καθαρό Νου και την αφυπνισμένη Συνείδηση για να το δούμε.